Hava ılık ve rahattı. Bir hafta öncesinde kadar sağanak yağmur, gök gürültüleri ve şimşekler şehri acımasızca dövmüştü. Neyse ki bugün her şey yolunda görünüyordu. Yürüyüşe katılacak insanların saat sabah 10:00’da buluşma yerinde olması söylendiği için ülkenin her yanından binlerce insan şehre akın etmişti. Öğle vakti yürümeye başladılar. İki saat boyunca yürüdüler ve konuşmanın yapılacağı parkın içindeki heykelin önünde bulunan geniş meydana ulaştılar. Alandaki 250.000 kişi, o güne kadar şehrin gördüğü en kalabalık insan kitlesini oluşturuyordu.

Konuşmacılar birbiri ardına kürsüye çıktı. Sıra son konuşmacıya gelmişti. O da hazırladığı notlardan konuşmasını sürdürürken bir arkadaşı: “Onlara hayalinden bahset Martin” diye seslendi. Konuşmacı durakladı. Sakince kalabalığı süzdü. Notlarını bir kenara bıraktı ve derin bir nefes alıp içinden geldiği gibi konuşmaya başladı:

“…Benim bir hayalim var…”

Kıyamet koptu.

Öyle ki Martin Luther King Jr. hayallerini anlattığı o konuşmasıyla bir ikon haline geldi.

Ve tam 46 yıl sonra Barack Obama ülkenin ilk Afrika asıllı siyahi başkanı oldu.

1963 yılında yapılan bu konuşmayı duyurmak için kullanabilecekleri Facebook, Twitter, Eventbrite, Meetup, Kickstarter veya Whatsapp yoktu. AdWords veya Instagram reklamları da yoktu. Fakat ülkenin her yanından gelen 250.000 kişi aynı saatte aynı meydanda toplanabilmişti. Üstelik katılanların aşağı yukarı 4’te biri beyazlardı.

Yıllar sonra konuşmanın neden başarılı olduğu araştırılırken pek çok sebep sayıldı. Bazıları eşitsizlikten bıkmış insanlar sayesinde tarihin akışının değiştiğini söylediler. Diğerleri konuşmanın yapıldığı yerin tarihi önemini vurguladılar. Hava mevsim normallerinden serin olduğu için insanların sıcaktan bunalmadan dinleyebilmesini başarının nedeni olarak gösterenler bile oldu. Bazıları da Martin Luther King’in konuşma ritmi, tonu ve metinde sürekli olarak geçen tekrarlamaların başarıyı getirdiğini anlattı.

Fakat o gün, o yerde, o hava koşullarında konuşan tek insan Dr. King değildi. Kendisinin konuşmasının ilk bölümünde de aynı ton, ritm ve tekrarlamalar vardı. Ne o, ne de başkası daha önceki zamanlarda yaptıkları diğer konuşmalarla bu eşitsizlikten bıkan insanları harekete geçirememişti.

Nihayetinde, bazı bilirkişilerin de söylediği gibi bu başka bir şeydi. Martin Luther King konuşmasında: “Benim planlarım, vaatlerim, stratejilerim, hesaplarım, analizlerim, 5 yıllık projeksiyonlarım var” demedi. Bunun yerine umut dolu hayallerini anlattı. Bunu yaparken de günlük hayattan örnekler verdi ve insanların aklında ortak bir resim çizdi:

  • “Benim bir hayalim var… Bir gün benim dört küçük çocuğum derilerinin rengiyle değil, karakterlerinin şekliyle yargılanacağı bir toplumda yaşayacaklar.”
  • “Bir hayalim var. Gün gelecek, eski kölelerin evlatlarıyla eski köle sahiplerinin evlatları, Georgia’nın kızıl tepelerinde kardeşlik sofrasına birlikte oturacaklar.”
  • “Bir hayalim var. Gün gelecek, Alabama eyaleti, valisinin ağzından hep müdahale etme ve izin vermeme yönünde sözler dökülen o eyalet, küçük siyah oğlanlarla küçük siyah kızların, küçük beyaz oğlanlar ve küçük beyaz kızlarla el ele tutuşup kardeşçe birlikte yürüdüğü bir yere dönüşecek.”

Bu sözler, o gün dinleyen herkesin alaka kurabileceği ve içselleştirebileceği görselleri oluşturdu.

O günlerin üzerinden uzun bir süre geçti. Bugün hemen hepimiz, her biri birbirinden gerçekçi insanlar olduğumuz için bu hayal meselesini oldukça çocukça bulmaya başladık. Ne ki, hangi başarılı insanı incelersem karşıma çıkan ortak kalıplardan birisi bu hayal kurma işi. Evet “iş” diyorum çünkü hayal kurmak aslında bir iştir.

Elbette herhangi bir konudaki başarı çalışmadan, sadece olumlu düşünüp hayal ederek olmuyor. Söylediğim o değil. Dediğim şu ki; hayal etmeden sadece çalışarak da olmuyor. Öyle olsaydı dünyayı karıncalar ve arılar yönetirdi, biz değil.

vizyon nedir nasil yazilir 2

Bu yüzden hayal kurmak önemli. Bu hayal etme işini belirli bir metodolojiyle yapan pazarlama dünyası buna “vizyon bildirgesi” diyor. Kişisel gelişimcilerse buna “vizyon panosu” diyorlar. İngilizcesi “vision statement” ve “vision board” olduğu için böyle çevirmişler. Tabii isimleri bu olunca kimse bir şey anlamıyor, anlasa da ciddiye almıyor ama daha önce de söylediğim gibi herhangi bir konuda üstün başarı elde etmiş hangi insana baksam bunu bir yerlere yazıp çizmişler. Pek çoğu kağıda, pek azı aklına… Ortak şeylerden biri şu: Başarılı insanlar varmak istedikleri sonucu biliyorlar ve bunu sürekli olarak kendilerine hatırlatıyorlar.

Aynı şekilde; nereye varmak istediğini bilen şirketlerin de diğerlerinden daha başarılı olduğunu görüyoruz. O halde, o ilerideki resimi bilmek lazım. Sürekliliği sağlamak için de sistemli hale getirebilmek lazım.

Böyle vızır vızır “vizyon vizyon” diyoruz ama nedir bu Türkçesi diye merak ediyor olabilirsiniz. Türk Dil Kurumu’na göre vizyon kelimesinin Türkçe karşılığı “görünüm”, “ülkü”, “sağgörü”, “gösterim”, “ileri görüş” şeklindeymiş. Ben en çok “ülkü” ve “ileri görüş” kısımlarını sevdim, siz ne dersiniz?

Vizyon Nasıl Yazılır?

Aslında vizyon yazılmaz; çizilir.

Fakat pazarlama dünyası bundan bi’haber olduğu için vizyon bildirgesi yazılıyordu. Yapılan araştırmalarda çalışanların %71’inin “açık ve net olarak yazılmış” vizyon ve diğer şirket stratejisi konularını anlamadıkları ortaya çıkmışken, bir de karmakarışık yazıldığı zaman hiç kimsenin hiçbir şey anlamadığını tahmin edersiniz.

Hedefin ne olduğunu tam olarak bilmeyen insanların, tabiatıyla, aynı hedefe yönelebilmesi mümkün değil. Bugün, ekibinin ekibinden de sorumlu olan tepe yöneticinin omuzlarına bu kadar çok iş binmesinin sebeplerinden birisi de bu. Bir şirkette yönünü bilmeden ilerleyen çok fazla insan olduğu zaman, bu insanlar çok fazla emek etse bile o çaba yerini bulmuyor. Çünkü Alice Harikalar Diyarında’ki tavşanın söylediği gibi: “Nereye gittiğini bilmiyorsan hangi yoldan gittiğinin bir önemi yok.

Bu yüzden vizyonu doğru tayin etmek çok önemli. Aşağıda bu konuda iki örnek vereceğim. İkisi de birbirinden kocaman ve birbirinden değerli markalar. Fakat vizyon yazımı konusunda biri diğerinden daha iyi görünüyor. Web sitelerinden direkt aktarıyorum:

Ziraat Bankası:

“Türkiye’de ve dünyanın her yerinde yaygın, güvenilir ve aynı kalitede hizmet sunan, herkesin ve her kesimin bankası olan, müşteri ve insan kaynağını en değerli aktifi olarak kabul eden, köklü geçmişine yakışır şekilde sürekli olarak fark ve değer yaratan, rakiplerinin örnek aldığı, her aşamada bir bankadan daha fazlasını vaat eden, evrensel, saygın ve piyasa değeri yüksek, lider banka olmaktır.”

Opet:

“Sektörde, Türkiye’nin bir numaralı akaryakıt dağıtım şirketi olmak,
Hizmet ve ürün kalitesiyle tüketicinin birinci tercihi olarak sürekliliği sağlamak,
Ülkemizde eğitime, sağlığa, çevreye ve tarihi değerlerimize sahip çıkarak daha bilinçli bir toplum oluşmasına katkıda bulunmak.”

Biri çok karışık, çok dağınık, odaklanılacak çok fazla konu var, sürekli olarak hatırlanması mümkün değil. Diğeri daha iyi görünüyor.

O halde vizyonun nasıl yazıldığını toparlayacak olursak;

Vizyon; tane tane, kolay hatırlanabilir, kolay uygulanabilir, her şeyde en iyi olmaya çalışmadan ve mümkünse okunduğunda ilham veren bir şekilde yazılır.

Vizyon Yazmak Yerine Neden Vizyon Çizmek Gerekir?

1. Bir Fotoğraf Bin Söze Bedeldir

Bu eski deyişte de söylediği gibi beynimiz yazılardan daha çok görsellere tepki verir. Örneğin görsellerle ilişkilendirdiğimiz şeyleri %65 oranında daha iyi hatırlarız. Ya da bol fotoğraflı sunumlar, yazılı sunumlara göre daha çok ilgi çeker. Aynı şekilde, Türkiye’de Onedio ve ListeList; yabancı ülkelerde ViralNova ve Buzzfeed’de gördüğümüz gibi; bol resimli liste siteleri, diğer web sitelerine göre daha çok ilgi çeker. Yine dijital dünyada en çok etkileşim önce videoda, daha sonra görsellerde, en son da yazıda olur.

vizyon nedir nasil yazilir 3

 

2. Ne Kadar Çok Sistem O kadar Çok Fayda

Pazarlarda seçtiğimiz(dokunduğumuz) sebze meyveyi alma oranımız daha yüksektir. Tattığımız peyniri, sucuğu, tatlıyı alma ihtimalimizin artacağını bildikleri için tatmamızı isterler. Parfümleri almadan önce test etmemize izin verilmesinin sebebi koku duyusunun hafızayla ilişkisindeki güçtür. Demo ürün gönderimi ya da “memnun kalmazsanız iade edin” önermesi de yine aynı sebepten yapılır.

Deneyimlemek daha fazla sistemi harekete geçirir. Daha fazla sistem daha çok veri demektir. Beynimiz bir veri depolama, sınıflandırma ve gereken yerde gereken veriyi sunma aracı olduğu için ne kadar farklı sistem etkileşime girerse o kadar çok fayda görürüz.

El yazısıyla bir şeyleri yazmak bilgisayarda bir şeyler yazmaktan daha çok sistemi harekete geçirir. Resim yapmak/çizmek de yazıya göre daha çok fayda sağlar. Resim yaparken beyinimizde; hareket, neden-sonuç, planlama, duygular, problem çözme, tanıma, algı, hafıza, görsellik, vb. görevlerini yerine getirmekten sorumlu bölümler harekete geçer. Bu yüzden çizmek, yazmaktan daha çok fayda sağlar.

vizyon nedir nasil yazilir 4

 

3. Eski Gelenekler

Hollywood filmlerinde görmediğimiz için unutmuş olsak da; hayallerimizi bir yüzeye çizmenin on binlerce yıllık bir kökeni vardır. Bizdeki Hıdrellez’de olduğu gibi dünyanın pek çok eski geleneğinde istenen şeyler yılın belirli bir günü bir yerlere çizilir ve saklanır. Hatta bir de üzerine “-mış gibi” davranılır. İnsanlar, istedikleri sonuca ulaşmışlar gibi hissedip, öyleymiş gibi konuşurlar. Daha sonra gerçekleştiğinde de şaşırarak birbirlerine anlatırlar.

Günümüzde bunu bir yerlere çizen, vizyon panosu yapan ya da ulaşmak istediği imgeyi düzenli olarak aklına getirip başarıya ulaşan Jim Carrey, Oprah, Will Smith gibi pek çok tanıdık isim sayabilirim ama “gerçekçi olmazsa ölecek” hastalığına yakalanmış iş dünyası için bu maalesef erken.

Sadece şunu bilmek yerinde olacaktır; hayal ettiğini çizmenin kültürel bir kökeni de vardır. 

Sözün özü; vizyon yazılmaz, çizilir. Bu konuyu son yıllarda TED konuşmaları gibi organizasyonlarda anlatan Patti Dobrowolski diye biri var. Vizyon çizme yöntemiyle inanılmaz kurumsal başarılar elde etmişler. Örneğin; Roche adlı ilaç firmasında çalışan insanların %40’ından daha azı şirket vizyonu ve stratejisini anlıyorlarmış. Vizyonu çizdikten sonra bu rakamı %96’ya çıkarmışlar. Kendisi şurada İngilizce olarak anlatıyor.

Sezar’ın hakkını vermezsem rahat edemiyorum: Her ne kadar “keşfettim” dese de yeni bir şey söylemiyor. Bu konudaki literatürü tararsanız bin yıllardır gelen onlarca kaynak ve yüzlerce örnek bulabilirsiniz. Videoda özetle şunu söylüyor: Bugünkü durumunu çiz, varmak istediğin yeri çiz. Bunu 1. Gözünde canlandır, 2. İnan, 3. Gereğini yap. Yukarıda anlattığım eski geleneklerdeki “-mış gibi” yapılmasının sebebi de zaten gözde canlandırmak, inanmak ve bu sayede gereğini daha kolay yapabilmek.

“İyi, güzel, vizyon yazılmıyor da çiziliyor ama bu hayalleri nasıl hedefe dönüştüreceğiz?” diye soruyor olabilirsiniz. Gelin buna bakalım.

Vizyon Nasıl Bulunur?

Çocuklara “büyüyünce ne olacaksın?” diye sorulduğunda pek rahat anlatmaya başlarlar. Fakat yaşımız ilerledikçe korku, stress ve dolayısıyla kortizol hormonu işleri eline alır ve biz gerçekçi bireyler olmaya başlarız. Hayal etmeye dahi çekinir, hayal edenle de dalga geçeriz. Biri bize bir ilham verecek olsa acı acı gülerek: “Nerede bizde o şans?!” deriz.

Şimdi bütün bu bilmişliği bir kenara bırakıp aşağıdaki sorulara cevap verelim:

  • Şu anda kaç yaşındasınız ve ne iş yapmaktasınız?
  • Bundan bir yıl sonra nerede, kiminle, ne yapıyorsunuz?
  • Bundan 5 yıl sonra nerede, kiminle, ne yapıyorsunuz?
  • Sürenin sonundaki yere ulaşmanızı engelleyen nedir?

Eğer bunu işletmeniz için okuyorsanız yapmanız gereken tek şey cümlenin öznesini değiştirmek. Artık pek hatırlanmasa da işletmeler de gerçek insanların bir araya gelerek oluşturduğu organik yapılar olduğu için bu sorular işletmelerde de işe yaramaktadır:

  • Şirketiniz kaç yaşında ve hangi sektörde faaliyet göstermektedir?
  • Şirketinizin bundan bir yıl sonra nerede olmasını ve ne yapmasını istiyorsunuz?
  • Şirketinizin bundan 5 yıl sonra nerede olmasını ve ne yapmasını istiyorsunuz?
  • Sürenin sonundaki yere ulaşmanızı engelleyen faktörler nelerdir?

İlk üç soru şimdiki durumu ve gelecekteki istekleri net olarak görmemizi sağlar. Son soruysa öne çıkabilecek engelleri tespit etmemize imkan verir. Bu sayede önümüzdeki yolda neresi düzlük, neresi çalı çırpı görebiliriz. 

Fakat burada dikkat etmemiz gereken bir konu var. Mükemmeliyetçilik ve elinden gelenin en iyisini yapmayı istemek farklı şeylerdir. Mükemmeliyetçilik hiçbir hata yapmadan en iyi sonuca ulaşma hayalidir. Bütün engelleri en baştan düşünmeye çalışıp işe başlamayı ertelemeyin. Hata her zaman olabilir. Kararlı olduktan sonra o engel bir bir aşılır. Siz bunun tedirginliğini bir kenara bırakın ve bir an evvel başlayın.

Bunun için bu soruların cevaplarını bir kenara yazalım. Sonra varmak istediğimiz yeri bir kağıda çizelim. Resim yarışmasına katılmadığımız için güzel olup olmamasının tedirginliğini yaşamayın. Sadece elden geldiğince özenerek çizelim. Yukarıda da söylediğimiz gibi; bunları bilgisayarda yapmak yerine kağıt kalem kullanmak daha iyi yerleşmesini sağlayacaktır.

 Resim yapmak istemeyenler vizyon panosu metodunu uygulayabilirler.

vizyon nedir nasil yazilir 4

Vizyon Panosu Nasıl Yapılır?

Vizyon panosu, şirketlerden ziyade hayat standardını değiştirmek isteyen bireylere tavsiye edilir. Fakat siz yaratıcılığınızı kullanarak bunu şirketinize de uygulayabilirsiniz.

Vizyon panosu yapmak için en yakın gazete bayiine gidip dekorasyon, araba, yat, uçak, bilim teknik, bilim kurgu -artık sizin hayallerinizde nasıl görseller varsa- o görselleri bulabileceğiniz dergileri satın alıyoruz. Sonra bu dergilerde beğendiğimiz, istediğimiz resimleri özenerek kesiyoruz. Kestiğimiz resimleri bir kartona yapıştırıyoruz. Resimlerin yanına motivasyon cümleleri ya da ne olduğunu biliyorsanız “olumlamalar” denilen cümleleri yazabilirsiniz. Bütün bu istediklerinizin ortasına kendi fotoğrafınızı da yerleştirebilirsiniz.

Eğer bu kadar çok para harcamak istemiyorsanız Internet’te bulacağınız görselleri kullanarak da bunu yapabilirsiniz.

El işiyle uğraşmak istemiyorsanız, bütün bunları tasarım programları marifetiyle dijital olarak da yapabilirsiniz fakat etkisi el ile yapmış gibi olmayacaktır. Yukarıda da söylediğimiz gibi mümkün olduğunca çok sistemi işe dahil etmek isteriz. Resimlere dokunduğumuzda ya da yapıştırıcının o keskin kokusunu aldığımızda daha fazla sistem devreye gireceği için başarılı olma ihtimali artacaktır.

Bit Yeniği: Maddi şeylere sahip olmayı istemek ve varlıklı olmak farklı şeylerdir. Böylesi çalışmaları yaparken mal varlıklarını artırmayı hedefleyenler, hedeflerine ulaşsalar bile mutsuz bireylere dönüşebilirler. Daha önce eleştirdikleri görgüsüz insanların durumlarına düşebilirler. Şimdi bu çalışmaları yaptığını bildiğim insanların öncesi-sonrası videolarını paylaşıp rencide etmeyeyim ama hayatı maddi mal varlığıyla doldurma hırsı insanın gönlünü boşaltır.

Sonra herkes “fakirlikten papatya bırakırken sizler gül bırakırsınız“.

Bu yüzden bir hayal kurup bunu hedef haline getirmeden önce bu isteği neden istediğimizi biliyor olmamız gerekir. Bu konuyu da yazmaya gayret ederim ama şimdi küçük bir hikayeyle bu yazıyı sonlandırıyorum.

Önceden cevabını vermiş olayım: Hayır, aşağıdaki olayın kahramanı vizyon yazıp çizmekle (ki bu tartışılır) ya da panoyla vesaireyle uğraşmadı. Siz de aşağıdaki olayın kahramanının karakter özelliklerine sahipseniz, bütün bu anlattığım yöntemleri yapmak yerine ulaşmak istediğiniz geleceği sürekli olarak aklınızda tutabilir ve oraya varmak için düzenli olarak gereğini yapabilirsiniz. Yok, bu kişinin karakter özelliklerinin biraz bile olsa farklı olduğunu düşünenlerdenseniz, yukarıdaki yöntemler işinize yarayacaktır.

Bir milletin kaderini değiştirmiş, dünyaları elde etmiş fakat yine de maddi mal varlığını önemsemek yerine varlıklı olmayı tercih etmiş bir insanın hayal etmekle ilgili sözleriyle bu yazıyı bitiriyorum.

Sonra isteyen gerçekçi olmaya devam edebilir.

Mazhar not defterin yanında mı?

Hayır Paşam…

Zahmet olacak amma, bir merdiveni inip çıkacaksın. Al gel.

…devam etti:

Zaferden sonra şekli hükmet Cumhuriyet olacaktır. Bunu size daha önce de bir sualiniz münasebetiyle söylemiştim. Bu bir.

İki: Padişah ve hanedan hakkında zamanı gelince icap eden muamele yapılacaktır.

Üç: Tesettür kalkacaktır.

Dört: Fes kalkacak, medeni milletler gibi şapka giyilecektir.

Bu anda gayri ihtiyari kalem elimden düştü. Yüzüne baktım.

– Neden durakladın?

– Darılma ama Paşam, sizin de hayalperest taraflarınız var.

– Bunu zaman tayin eder. Sen yaz.

– Beş: Latin hurufu kabul edilecek.

– Paşam kafi… kafi… dedim ve biraz da hayal ile uğraşmaktan bıkmış bir insan edası ile: “Cumhuriyet ilanına muvaffak olalım da üst tarafı yeter!” diyerek, defterimi kapadım ve koltuğumun altına sıkıştırdım. İnanmayan bir adam tavrı ile:

Paşam sabah oldu. Siz oturmaya devam edecekseniz hoşçakalın” diyerek yanından ayrıldım.

Fakat, burada ve bu anda hadiselerin beni nasıl tekzip ve Mustafa Kemal’i teyit ettiğini, daha doğrusu Mustafa Kemal’in beni nasıl bir cümle ile hapt ve mahcup ettiğini itiraf etmeliyim. Çankaya’da akşam yemeklerinde birkaç defa:

Bu Mazhar Müfit yok mu, kendisine Erzurum’da tesettür kalkacak, şapka giyilecek, Latin hurufu kabul edilecek dediğim ve bunları not etmesini söylediğim zaman defterini koltuğunu altına almış ve bana hayalperest olduğumu söylemişti” demekle kalmadı, bir gün mühim bir ders de verdi.

Şapka inkılabını ilan etmiş olarak Kastamonu’dan dönüyordu. Ankara’ya avdet ettiği anda otomobille eski meclis binası önünden geçiyor, ben de kapı önünde bulunuyordum. Manzarayı görünce gözlerime inanamadım. Kendisinin ve yanında oturan Diyanet İşleri Reisi’nin başında birer şapka vardı. Kendisi neyse ne? Fakat, kendisini karşılamaya gelenler arasında bulunan Diyanet İşleri Reisi’ne de şapkayı giydirmişti. Ben hayretle bu manzarayı seyrederken, otomobili durdurttu, beni yanına çağırdı ve birden:

– Azizim Mazhar Müfit Bey, kaçıncı maddedeyiz? Notlarına bakıyor musun?

Benim o gün hayal ve masal diye karşılayarak not ettiğim her madde, zamanla birer hakikat abidesi olarak karşımda bütün endamı ile boy gösteriyordu.”

 

Kaynakça:

1. Fotoğraflar: 12, 3, 4, 5.

2. “A Beautiful Day for a March”, Library of Congress Blog 

3. “A day to remember: August 28, 1963 – what was weather like for MLK dream speech?” WashingtonPost.com 

4. “Fifty years ago: A day to remember, the weather on the day of the MLK dream speech”, WashingtonPost.com

5. “I Have a Dream”, Wikipedia.org 

6. “Martin Luther King Jr.”, Wikipedia.org

7. “Martin Luther King’in tarihi ‘Benim bir hayalim var’ konuşmasının 50. yılı kutlanıyor”, T24.com.tr

8. “Martin Luther King”, Vikipedia

9. “Martin Luther King Jr, I Have a Dream”, AmericanRhetoric.com

10. “15 Things You Might Not Know About the ‘I Have a Dream’ Speech”, NYMag.com

11. “Simon Sinek: How great leaders inspire action”, YouTube.com

12. “When CEOs Talk Strategy, 70% Of The Company Doesn’t Get It”, Forbes.com

13. “Vizyon ve Misyon”, ZiraatBankası.com

14. “Vizyon, Misyon ve Değerlerimiz, Opet.com

15. “Draw Your Future – Patti Dobrowolski TED”, YouTube.com

16. “Draw your future | Patti Dobrowolski | TEDxRainier”, YouTube.com

17. “Patti Dobrowolski”, PattiDobrowolski.com

18. “Draw Yourself Happy: Drawing, Creativity + Your Brain”, PrintMag.com

19. “Ordu Müfettişi olarak Erzurum’da”, İşteAtatürk.com